"De crux is duidelijk te zijn"

OMGAAN MET AGRESSIE OP SCHOOL: ERVARINGEN UIT ALMERE

Het gaat de goede kant op met de sfeer op het Baken Stad College in Almere. Personeel en leerlingen ervaren de school als steeds vriendelijker en veiliger. De opnieuw geïntroduceerde duidelijke regels beginnen hun vruchten af te werpen, net als het schoolbreed trainen van leerkrachten om goed te reageren op conflictsituaties. "We wilden liever geschoold personeel dan detectiepoortjes."

Tekst: Miranda Koffijberg

Vlak achter de hoge woontorens die bij station Almere Centrum uit de grond worden gestampt, staat het Baken Stad College, school voor vmbo onderwijs. Na de bel na de lunchpauze drommen de 1100 leerlingen ("een dwarsdoorsnede van wat hier op zaterdag door de binnenstad loopt") het gebouw in waar de lessen weer beginnen. Op weg naar zijn kantoor wordt teammanager Gerard Roos om de vijf meter staande gehouden: een leerling vraagt vrij voor een crematie, een leraar heeft een dringende kwestie. Een vierdeklasser met een brief in zijn hand springt 'Gerard' roepend de trap op, maar verbetert zich snel: "Eh, meneer Roos."

Steeds rumoeriger

"In 2005 was er het incident in Den Haag waarbij een leerling een conrector doodschoot", vertelt de teammanager even later. "Hoe gaan wij ons tegen dit soort zaken verdedigen, vroegen we ons hier op school af. We wilden geen poortjes en detectoren, maar besloten in te zetten op geschoold personeel dat in staat is om in te grijpen als dat nodig is. En in het verbeteren van het hele klimaat op school door duidelijke regels te stellen, zoals: niemand tijdens de lessen op de gang en een docent met u aanspreken." Met de 'nieuwe duidelijkheid' is de sfeer op school de afgelopen jaren al flink verbeterd, constateert Roos.

Dat was ook nodig. Leerlingen en leraren vonden de school een tijd lang niet veilig genoeg. Gerard Roos: "Het was rumoerig en de onveiligheid werkte ook als een neerwaartse spiraal. Leraren kregen minder zin in surveilleren, waardoor meer plekken ontstonden met een onprettige sfeer." Zijn collega Tony Mol, docent levensbeschouwing in de onderbouw, beaamt dit. "Toen ik hier een paar jaren geleden begon, zag ik dat enkele collega's bij opstootjes liever weg keken." Zij misten ook handvatten om goed grip te krijgen op situaties in de klas of aula waarbij sprake was van agressie. De schoolleiding stuurde de conciërges en mensen die spijbelaars opsporen daarom op een training 'Omgaan met agressie'. Die waren daarover zó enthousiast dat de training (verzorgd door Stavoor) dit jaar ook aan alle leerkrachten wordt aangeboden.

Op de foto v.l.n.r.: Gerard Roos (teammanager), Tony Mol (docent levensbeschouwing) en Claudia Bernardo (docente Nederlands). Foto: Arenda Oomen.

Het zweet op je rug

Docente Nederlands Claudia Bernardo, sinds drie jaar werkzaam op Baken Stad, meldde zich net als Tony Mol graag aan voor de scholing. Claudia: "In mijn lessen is weinig agressie, maar in gesprekken met ouders doen zich wel eens situaties voor waarbij ik me afvraag of ik het wel goed aanpak. Wat doe je bijvoorbeeld als een vader eens flink verhaal komt halen? Daar was ik wel benieuwd naar." Tony: "Ik reageer vaak instinctief als zich conflicten voordoen, maar ik leek aan een plafond te zitten van wat ik op dit gebied kon doen. Meer theoretische ondergrond was welkom." Die theorie was er zeker, maar tijdens de eendaagse training die ze op een locatie buiten school volgden, kregen de docenten vooral veel praktijk. Want de kracht van leren zit hem in oefenen! Voorafgaand aan de cursus gaven cursisten situaties door uit hun dagelijkse werk, waarmee ze graag aan de slag wilden. Een jonge acteur zette de lastige pubers en dreigende ouders uit die situaties neer. Tony: "Die acteur was fantastisch. Hij speelde een van mijn leerlingen van de techniekafdeling, allemaal grote jongens. Vaak ben ik veel te omslachtig tegen hen, zeg dan: 'hé, ik zou het heel erg fijn vinden als je nu naar me gaat luisteren'. Dat lokt juist conflict uit. De toneelspeler wist mij op dit punt precies te raken." Het was alsof de leerling levensecht tegenover hem stond, herinnert hij zich. Gerard knikt instemmend: "Je voelde bij wijze van spreken het zweet over je rug lopen. Het mooie is dat zo'n acteur je direct teruggeeft wat hij ervaren heeft. Dat er woede bij hem opkwam toen ik zo en zo deed. Je doet een situatie dan opnieuw, tot het goed gaat." Tony: "De trainer stond tijdens het rollenspel achter je en legde telkens een link met de theorie die aan het begin van de dag was uitgelegd. Je kon die meteen toepassen. Of hij vroeg aan collega's: wat gebeurt hier nou? Dat werkte uitstekend."

Grenzen aangeven

'Wat gebeurt hier nou?' bleek een sleutelvraag te zijn in de aanpak van situaties waar agressie een rol speelt. Tony maakt het gebaar dat de trainer gebruikte om de theorie mee aan te duiden. Hij slaat met zijn vuist in zijn andere hand. "In plaats van tegenover een vuist in jouw richting, meteen een vuist terug te geven, kun je beter eerst meebewegen", legt hij uit. "Dan laat je vervolgens los om te kijken 'wat is hier aan de hand?' en zegt dat ook. Stel je stuurt een leerling de klas uit omdat hij de orde verstoort, en die zegt "altijd moet je mij hebben, racist!" Je kunt dan focussen op het woord 'racist', maar ook vragen waarom hij meent altijd de klos te zijn. Meeveren haalt de lading uit de opmerking van de leerling. Later kun je dan nog met hem in gesprek over de beschuldiging dat je een racist zou zijn."

Gerard vult aan: "De theorie gaat er vanuit dat mensen A, B, C en D gedrag kunnen vertonen, oplopend in heftigheid. Daar liggen emoties aan ten grondslag. De ouder die merkt dat zijn dochter stelselmatig wordt getreiterd bijvoorbeeld, moet zijn emoties daarover kwijt kunnen. In de training leer je hoe je naar die emoties kunt luisteren, terwijl je tegelijkertijd de controle houdt over het gesprek. Hoe je dat doet? In elk geval non-verbaal. Niet in elkaar kruipen als je een beer van een vader, spetterend en bewegend tegenover je hebt, maar je bewust zijn van je houding en aangeven: tot hier. En door dan te zeggen: "ik begrijp uw woede en wil er graag met u over praten. Alleen niet op deze manier. U zult eerst op een andere toon moeten praten. Ik stel voor dat we een andere afspraak maken"."

Het belang van de IK-boodschap

Ook Claudia Bernardo realiseerde zich tijdens de training hoe belangrijk non-verbaal gedrag is. Ze kreeg in het rollenspel 'haar' boze ouder tegenover zich. In niet mis te verstane woorden maakte die duidelijk dat zij iets niet goed had gedaan. Ze kroop in eerste instantie te veel in elkaar, bij een tweede keer oefenen bleef ze overeind en kon ze de vader duidelijk haar grens aangeven. Die bond toen in. "Het maakt je er weer eens van bewust dat je houding heel anders kan overkomen dan je bedoelt", zegt ze. Ze merkte ook hoe essentieel het is een ik-boodschap te geven. "Ik kan beter tegen een leerling zeggen wat ik vind dat er aan de hand is, dan meteen te zeggen wat hij wel of niet moet doen. Ik kan er dan met hem over in gesprek gaan en hem een keuze geven. Vaak haalt dat de spanning uit een situatie."

De indeling van agressief gedrag in verschillende categorieën helpt, vindt teammanager Roos. Hij weet namelijk dat docenten in gesprekken waarin leerlingen of ouders zich agressief gedragen, vaak geneigd zijn hun grenzen op te schuiven. "Dan denken ze: 'hij of zij moet niet gekker gaan doen, dan pik ik het niet meer'. Maar vaak komt er toch wat bij en wordt het nog dreigender. Het heeft mij veel rust gebracht dat ik zulk gedrag nu weet te herkennen. Ik kan taxeren: die zit in B-gedrag en gaat bijna de drempel over naar C. Dat geeft me zelfvertrouwen." Ook de conciërges zijn de terminologie B, C en D gedrag onderling gaan gebruiken, weet hij te vertellen. Hun communicatie verloopt nu sneller: ze weten direct wat er aan de hand is en of het nodig is met twee mensen op een melding af te gaan.

Leren door bewustwording

De theorie en het oefenen met de stof leverde ook Tony meer zelfvertrouwen op. Of liever: zelfbewustzijn. Het is de kunst, constateert hij, steeds te zoeken naar de intenties achter het gedrag van iemand tegenover je. En dan op te merken wat dat gedrag met je doet, en waar je de grens trekt. Hij herinnert zich een twee meter vijf lange vader die tijdens een gesprek op tafel sloeg met: luister, dit en dit doe je allemaal niet goed, het is hier een ambtenarenfabriek enzovoort. "Dan vraag je je af: waarom sta ik dit toe? Ik wil niet dat een leerling of ouder persoonlijke opmerkingen over mij maakt. Ik zie nu beter dat het belangrijk is op tijd grenzen te stellen. Dat ik zeg: 'beste man, hier stopt u nu mee'." Claudia herkent het: "In de cursus oefenden we met collega’s hoe dichtbij een ander in je persoonlijke ruimte mag komen, in je bubble." Tony knikt: "Je wilt niet dat ze denigrerend tegen je zijn. Dat komt binnen, het raakt je in je kwetsbaarheid. Dan is het dus: stop!"

Leerlingen trainen?

Het is mooi dat er schoolbreed commitment ontstaat over wat wel en wat niet wordt gepikt, vindt Gerard. "Met onze aanpak van duidelijkheid bieden, halen we er de scherpe kanten hier op school steeds verder af. Tot we kunnen zeggen: dit is gemoedelijk, vriendelijk. Ik denk dat we daar al een eind naar op weg zijn." Claudia knikt instemmend: "Ik sprak dit weekend op een feestje een paar ouders van leerlingen van onze school. Die waren enthousiast over de veranderingen."

Baken Stad College bekijkt of ze de training ook in een toegepaste vorm aan bovenbouwleerlingen zouden kunnen geven. Om hen te leren meer grip te krijgen op hun emoties. "Als ze begrijpen welke mechanismen conflicten in de hand werken, kunnen ze ruzies misschien op tijd de-escaleren. We zouden dan écht in de hele schoolcultuur investeren", droomt Gerard hardop. Een uitstekend idee, reageren anderen. Tony: "We kunnen daarmee invulling geven aan het fenomeen burgerschap, door onze leerlingen sociaal prettig gedrag aan te leren. We zien ze straks namelijk graag als goede volwassenen van school vertrekken."