Werken met het 'granieten bestand'

ZORGEN DAT DE KLANT WEER ERGENS WARM VOOR LOOPT

Veel gemeenten en uitkeringsinstanties kampen met een zogenaamd granieten bestand: mensen met een uitkering die moeilijk te bemiddelen zijn naar werk. Stavoor zet zich al jaren in voor deze moeilijke doelgroep. Met persoonlijke aandacht tijdens een intensief coachingstraject weten de coaches niet zelden tóch een verandering teweeg te brengen.

Veel gemeenten en uitkeringsinstanties gebruiken de term 'granieten bestand' voor die klanten die moeilijk bereikbaar zijn en lastig te bewegen tot activering of arbeidstoeleiding. Vaak zitten ze al jaren in de bijstand, is er al van alles geprobeerd en zijn ze al verschillende keren vastgelopen. Het gaat meestal om mensen die kampen met nare ervaringen uit het verleden, meervoudige psychosociale problematiek en/of sociale belemmeringen. Zij hebben door de jaren heen grote weerstand opgebouwd om tot verandering te komen en zijn daardoor sociaal sterk geïsoleerd geraakt. Veel gemeenten zoeken naar manieren om invulling te geven aan hun zorgplicht voor de klanten in die zogenaamde granieten bestanden. Stavoor helpt hen daarbij. Samen met de klant gaat een coach gedurende een intensief, vaak langer durend begeleidingstraject zijn/haar leven ontrafelen, op zoek naar wat wél kan. Werk is daarbij niet meteen de eerste optie; vaak moeten eerst andere stappen worden gezet.

Omdat ik weet dat het ertoe doet!

Lies Willers (foto boven) en Tineke Meinsma (foto onder) van Stavoor zijn coach in diverse gemeenten. Twee integere doortastende vrouwen, die aanvankelijk wat terughoudend, maar na een paar zinnen bevlogen vertellen over hun werk. "Het is intensief, maar daardoor juist ook heel mooi werk", aldus Lies. "De nadruk ligt in eerste instantie niet op uitstroom, maar op zorg; een beeld krijgen van wat er nu nodig is. Nabijheid en vertrouwen zijn erg belangrijk, zonder dat de nadruk ligt op iets moeten. We werken dan ook bewust zonder vooropgezet plan. Doel is dat de klant zelf weer ergens warm voor loopt, weer mogelijkheden ziet. Pas als de wens tot verandering écht van binnenuit komt, zal iemand immers gemotiveerd genoeg zijn om die verandering in gang te zetten."

"Belangrijke voorwaarde is een intensieve persoonlijke begeleiding", vervolgt Tineke. "We investeren in elk traject dan ook veel tijd aan het opbouwen van een relatie met de klant. Dat doen we vooral door bezoeken aan huis; ontmoetingen in de eigen omgeving. Daarbij proberen we de klant onbevangen en onbevooroordeeld tegemoet te treden. We laten ons niet afleiden door omgeving, uiterlijk of gedrag, maar proberen tot de kern door te dringen. Dat betekent soms wel eens dat je je ogen moet kunnen sluiten voor bizarre situaties die ons van die kern zouden kunnen afleiden. Zo zijn we wel eens te gast in huizen met een - op z'n zachts gezegd - wat vreemd interieur, en we hebben ook wel eens te maken met mensen die er eigenaardig of opvallend uit zien." Lies: "Vertrouwen opbouwen kost tijd. Je hebt te maken met mensen die door allerlei nare ervaringen gehavend zijn. Dan komt het aan op vasthoudendheid en doorzettingsvermogen. Maar over het algemeen ervaar ik dit werk als bijzonder zinvol. Gewoon omdat ik weet dat 't er toe doet. Je kunt iets betekenen voor mensen. Vaak is in deze trajecten iets wat voor ons een klein detail of gebaar is, voor de klant van enorme betekenis."

Een vonkje teweeg brengen

Op de vraag 'Hoe gaan jullie te werk?', antwoordt Lies: "Kort samengevat, verlopen de trajecten als volgt: we starten meestal met een vooroverleg met de betrokken klantmanager. We bespreken het dossier van de klant en stellen samen een eerste plan van aanpak op. In een eerste diagnosefase brengen we daarna samen met de klant zijn problematiek in kaart en zoeken we gaandeweg naar mogelijke oplossingen. Het belangrijkste daarbij is dat we erin slagen met elkaar in gesprek te raken. Dat we de weerstand van de klant boven tafel krijgen en proberen het persoonlijke leven weer een beetje op orde te brengen. Daarmee hopen we voorwaarden te scheppen voor het nemen van nieuwe initiatieven. Zo nodig leggen we tussentijds contact met andere instanties of hulpverlening. Alles gebeurt in kleine stapjes; we proberen als het ware om de klant op een andere manier over zichzelf te laten denken. Doel is dat er weer bezieling ontstaat en dat de klant tegenslagen verwerkt, soms met vallen en opstaan. Daarbij stellen we ons flexibel op, maar we durven ook confronterend en streng te zijn. Let wel: het is beslist geen therapie, maar ik zeg altijd: het heeft wel een therapeutische, helende werking. Vooral belangrijk is dat we vasthoudend zijn: we blijven nauw betrokken en we blijven de klant stimuleren. Met onze ervaring, kennis en verschillende methodieken, weten we meestal - zelfs bij de meest verstokte klanten - wel weer een sprankje in de ogen te bewerkstelligen."

Het is geen therapie,

maar het heeft wel een

therapeutische, helende werking

"Een voorbeeld is een jongen, 23 jaar, met psychische en fysieke problematiek", vervolgt Lies haar verhaal. "Daar was eigenlijk nog nooit iets mee gedaan. Hij was duidelijk sociaal minder ontwikkeld, verloor zich vaak in impulsaankopen en had daardoor grote schulden. Echt in vele opzichten een ongeleid projectiel. We zijn in gesprek geraakt, in eerste instantie over zijn fysieke belemmeringen. Samen hebben we zijn situatie geanalyseerd en de oorzaken van zijn problemen in kaart gebracht. Door die analyse kreeg hij overzicht en inzicht: wat eerst heel groot en onoverkomelijk leek, werd hanteerbaar. Vaak blijkt ook een directe aanleiding niet het belangrijkste probleem en moet je juist even doorpakken. Ik denk dat wij daarbij als coach de rol hebben van spiegel: door ons gaan ze dingen zien die ze eerst niet zagen. Inmiddels is deze klant in rustiger vaarwater beland en al weer enige tijd aan het werk als magazijnmedewerker: een mooi resultaat."

Tineke: "Je zou kunnen zeggen: wij gaan door waar anderen het wellicht opgeven. Wij zoeken naar wat nog wél mogelijk is. Dat leidt in de meeste gevallen tot een resultaat, hoe klein dat in eerste instantie voor een buitenstaander ook kan lijken. Voor de betrokkenen is het vaak een enórme stap. En voor die situaties waarin zo'n stap voor de betrokkene ook op wat langere termijn niet mogelijk blijkt, proberen we op zijn minst oorzaken inzichtelijk te maken, zodat ingesleten patronen worden doorbroken."

Letterlijk in huis

"De problematiek is vaak bijzonder taai", vervolgt Tineke, "dus we leggen de lat bewust niet te hoog. De nadruk ligt vooral op intensieve, persoonlijke coaching gedurende een langere periode van gemiddeld een jaar (maar soms ook langer) en het bereiken van een eerste, soms voorzichtige stap van de klant naar de buitenwereld. Centraal staan vragen als: hoe krijg je de touwtjes weer in handen; welke keuzes kun je maken; waar liggen aanknopingspunten om verandering in je leven aan te brengen? Gedurende het traject is het voor ons vooral belangrijk om in de gaten te houden hoe de klant zich daarin gedraagt. Kan de klant het aan? Is er sprake van vluchtmechanismen? Vervalt iemand in oude patronen?"

Lies: "Door de huisbezoeken raken wij beter thuis in de persoonlijke problematiek van de klant. Maar ook klanten zelf ervaren het meestal als een positieve uitgangssituatie, alleen al omdat zij daarmee letterlijk uit de setting van allerlei instanties worden gehaald. Wij komen binnen als relatief onafhankelijke partij, die het belang van de klant voor ogen heeft. We proberen de klant te laten inzien waar weerstand zit. Hoe dat belemmerend werkt. Dat komt natuurlijk heel dichtbij: je komt niet alleen letterlijk maar ook figuurlijk bij iemand 'in huis'."

Echt niet alleen Tokkies hoor!

Beide dames vertellen met warme gevoelens over hun klanten. Lies: "Je raakt als coach in relatief korte tijd heel intensief betrokken bij de levens van mensen. En vergis je niet, het gaat soms om heftige verhalen. Dat laat je niet onberoerd. En het zijn echt niet alleen asociale mensen aan de zelfkant van onze maatschappij hoor! Sommigen hadden ooit een respectabel beroep en verkeerden in goeden doen, maar zijn door allerlei tegenslagen of bijvoorbeeld ziekte afgegleden tot een situatie die ze niet meer zelf in de hand hadden." Zoals een cliënt van Tineke, een kunstenares, die door allerlei problemen dreigde te vereenzamen; ze kwam het huis niet meer uit. Samen met Tineke heeft ze naar nieuwe mogelijkheden gezocht. De gemeente bleek bereid te investeren in nieuwe computerapparatuur en software, zodat ze een eigen bureautje kon beginnen (waarmee ze al opdrachten vergaarde voordat het werkplan af was!).

Tineke: "De ontwikkeling die ik soms zie in klanten; dat houdt me aan de gang. En dat zit 'm vaak in hele kleine dingen. Zo ontving ik van de week een kaartje van een klant met het opschrift: bedankt voor je geduld. Afzender is een jonge vrouw die kampt met overgewicht en epilepsie. Zij woont nog thuis bij haar moeder, was heel onzeker, in zichzelf gekeerd en eenzaam. Bij haar besteed ik vooral aandacht aan de ontwikkeling van haar zelfkennis en -waardering. Dat heeft inmiddels geleid tot meer openheid en activiteit. Nu stuurt zij me zelfs op eigen initiatief zo'n kaartje. Dat ervaar ik als een soort diploma!"

Ook Lies vertelt over enkele klanten die diepe indruk op haar hebben gemaakt. Zoals die man van middelbare leeftijd, wetenschappelijk geschoold, zeer goede baan, maar door psychische problemen afgegleden. Iemand waarmee Lies maar moeizaam echt contact kon krijgen. Inmiddels is ze een bekende voor hem en zijn ze samen met mantelzorg aan het kijken met welke ondersteuning en hulp hij het beste is gediend. Of het jonge gothic-stel, net volwassen, kindje op komst, sterk geïsoleerd van hun omgeving en relatief nieuw in de gemeente. Lies bleef contact houden tot na de geboorte van hun kindje en toen er weer ruimte was, is ze met hen de mogelijkheden gaan verkennen. De moeder is toen eerst vrijwilligerswerk gaan doen. Pa bleef thuis als huisman. Inmiddels studeert zij weer door de mogelijkheid van studiefinanciering met partnertoelage.

Geen watjes

Desgevraagd vertelt Tineke wat volgens haar de kwaliteiten van een goede coach zijn: "Je moet absoluut een open blik hebben en vooroordelen en vooronderstellingen los kunnen laten. Je klant serieus nemen, nieuwsgierig zijn naar het achterliggende verhaal, zonder dat je iets invult en je laat verleiden om voor de klant te gaan denken. Je moet het lef hebben om iets te laten ontstaan, iets te laten gebeuren en vooral veel geduld hebben: ook al voel je je soms ongemakkelijk. Goed luisteren, observeren, signalen oppikken en alles met elkaar in verband brengen, dat is de kunst. En vanuit al die informatie vervolgens feedback geven." Lies vult haar aan: "Let wel; we laten ons niks op de mouw spelden. We zijn geen watjes. We blijven praktisch denken en durven daarbij ook confronterend te zijn; zeggen bijvoorbeeld gerust: 'nou zit je te zeuren' of 'dat klopt niet met wat je eerst zei'. Het is de kunst om dát dan op een goede manier terug te geven."

Tineke: "Het helpt ons zeker in dit werk dat we allebei een achtergrond hebben als trainer/trajectbegeleider. We hebben veel ervaring in allerlei werksoorten en met verschillende gesprekstechnieken. Ook is het prettig dat wij door onze opdrachtgevers in onze werkwijze worden vrijgelaten en niet vast zitten aan een vast stramien. Hierdoor kunnen we onze eigen creatieve vermogens inzetten en beter aansluiting vinden bij de klant als individu. Dat leidt niet zelden tot een onorthodoxe, maar wel effectieve aanpak."