Pitstop 50 plus

Annemieke Wiercx

september 2008,

Stavoor, een landelijk trainingsbureau o.a. werkzaam op het gebied van een leven lang leren, onderzoekt samen met deelnemers het ouder worden in relatie tot werk. Tijdens trainingen, coaching en workshops wordt er in een groep met levensfasengenoten gezamenlijk gezocht naar persoonlijke betekenisgeving van rijper zijn, vitaliteit en zingeving. Dit is pionieren in een tijd waarin jong zijn de norm is en ouderenlanger aan het werk moeten blijven. Verantwoordelijkheid voor en zelfsturing van de eigen levensloopbaan is het beoogde resultaat. En een bijdrage aan de mindshift dat oud niet ‘out’ is.

Inleiding

Graag wil ik met u de proef op de som nemen. Lees de volgende woorden. Sluit na iedere zin even kort de ogen en registreer wat u voor u ziet.

Was er sprake van een verschil in leeftijd in de beelden bij de personen die u zag? Denkt u bij een energieke verpleegkundige aan een jonger of ouder iemand dan bij de uitgebluste arts? En is de wijze manager jonger of ouder dan de mooie leerkracht? En hoe oud is de medewerker met tegenzin, die u voor u zag? (Het is ook interessant om te kijken of u een mannen of vrouwen zag, maar dit is weer een heel ander onderwerp)

Beelden over leeftijd

We hebben ze allemaal, beelden over leeftijd. En het overheersende beeld in onze maatschappij over 50-plus is oud, uitgeblust, weinig vitaal en energiek. Jong is de norm, jong is synoniem aan goed, actief, mooi, fris, gezond. Terwijl de feiten ons vaak iets anders vertellen; een burn-out komt bijvoorbeeld het meest voor bij vrouwen rond de dertig.

De beelden die we hebben bepalen ons gedrag, hoe we ons voelen en ons fysiek functioneren. Een mooi voorbeeld hiervan is een Harvard-experiment waarin een groep mannen van 75 jaar en ouder werd gevraagd zich te gedragen alsof het 20 jaar eerder was. Ook de omgeving werd zodanig ingericht als ware het 20 jaar geleden. Na afloop bleken de 75plussers actiever en fitter, hun spierkracht was toegenomen, geheugen en beheersing van de handen was erop vooruitgegaan, gehoor en gezichtsvermogen waren verbeterd. Dit experiment wijst uit dat ouderdom niet onontkoombaar is, maar ook beïnvloed wordt door omgeving, houding en bewustzijn(dat wil zeggen aandacht en voornemen).1)

Met andere woorden, als we denken dat we oud zijn en als oud behandeld worden, worden we niet alleen geestelijk maar ook fysiek ouder. Een vorm van self fulfilling prophecy dus; wat je denkt komt ook uit.

Beelden bepalen dus niet alleen hoe we ons zelf voelen maar ook wat de buitenwereld van ons verwacht en hoe deze ons bejegent. Door het beeld neer te zetten van 50plussers als oud, als het ware bijna versleten medewerkers, is het makkelijk te rechtvaardigen dat deze groep uit het arbeidsproces geweerd moet worden. Bijvoorbeeld bij reorganisaties, door vervroegde uittredingsregelingen, door het credo dat zij plaats moeten maken voor jong (dus beter).

Veranderende tijden, veranderende beelden?

Nu waart al enige tijd het spookbeeld van vergrijzing en ontgroening door ons land en wordt iedereen aangespoord zo lang mogelijk mee doen, want er dreigt een tekort aan arbeidskrachten om de kosten van onze samenleving te kunnen ophoesten. De vervroegde uittredingsregelingen zijn gestopt of versoberd en de vijftigerplussers moeten zich weer opladen voor de laatste ronde, die langer duurt dan eerder ingeschat. Een hele mindshift dus. Echter, de beeldvorming over ouder worden blijkt hardnekkiger en moeilijker te veranderen.

We blijken nog steeds te denken dat jong te prefereren is boven oud. Ook 50plussers zelf hebben deze beelden. Men wil jong blijven en doet er van alles aan om jong te blijven.

Op dit moment wordt dus een incongruente boodschap aan en over vijftigplussers verspreid: ja, je moet door, maar je bent er eigenlijk te oud voor. Dit is een valkuil voor zowel vijftigplus medewerkers, als voor hun organisaties. Hoe kunnen medewerkers en organisaties anders omgaan met ouder worden?

Training voor 50plussers

In trainingen en workshops onder de noemer van Pitstop 50 zoeken we naar het persoonlijke antwoord van medewerkers op deze vraag. De antwoorden delen we in een groep met levensfasegenoten omdat het ‘pionieren’ in persoonlijke betekenisgeving van rijper zijn, vitaliteit en zingeving ook (h)erkenning en aanmoediging vraagt.

Vaak blijkt dan ook dat bij veel deelnemers nogal wat ‘oud’ zeer in het werkzame leven is opgebouwd, door de vele reorganisaties, fusies, opsplitsingen, verzelfstandigen en andere veranderingen. De loyaliteit die deze generatie werknemers vaak kenmerkt is onder druk komen te staan en veel deelnemers ervaren het alsof de liefde van één kant, hun kant, komt. Door ruimte te bieden aan het oude zeer kan dit vaak ook zijn scherpe kantjes verliezen.

Belangrijk is het onderzoeken van een ander beeld over ouder worden. Je zou een archetypisch leven kunnen indelen in 3 delen, in opgaan, blinken en verzinken. Het opgaan gebeurt in de periode van geboorte tot 28, het blinken vindt plaat tussen 28 tot 56, een periode van grote productiviteit, na 56 komt de periode van verzinken (Korteweg, 2). Aan het eind van het blinken is volgens Korteweg een tweesprong. Erkent men dat de overgang naar het verzinken van de laatste periode in een mensenleven? Of wil men eeuwig jong, actief en productief blijven? Uit dit verzet ontstaat verkramping. Of buigt men zich juist voor de tijd? Dan ligt uitgeblust zijn en cynisme op de loer. Beide houdingen beletten je de vruchten te plukken van de laatste levensperiode, waarin het gaat om zinvolheid van het leven en de dood.

In de gezamenlijke verkenning met levensfasengenoten blijkt er voldoende veiligheid te zijn om eerlijk bij jezelf te raden te gaan, en in een aantal gevallen inderdaad te constateren dat men cynisch is geworden.

Na het verkennen van nieuwe mogelijkheden en een vitaliserend loopbaan perspectief blijken veel deelnemers de behoefte te hebben om de voordelen van het ouder worden te willen gebruiken in een nieuwe stap. Deze bestaan onder andere uit een toenemende wijsheid en de behoefte om uit te delen en over te dragen.

Wat hierover te concluderen

Er moet nog veel gebeuren in organisaties en onze samenleving wat betreft de wijze waarop wij omgaan met ouder worden. Vijftigplussers zelf zijn de eerste die kunnen zorgen voor congruentie; oud is niet gelijk aan 'out'.

Het geheim is misschien wel dat het ouder worden onder ogen wordt gezien, met verlies én met nieuwe mogelijkheden, gewoon zoals het is. En van daaruit kunnen nieuwe stappen worden gezet, die zowel de deelnemers als de organisatie en de samenleving ten goede komen.

Bronnen: