Arrogantie: niet bestrijden maar leiden
door: Isaäk Mol, teamleider bij Stavoor.
Arrogantie en communicatie hebben iets van een tegenstelling. Kenmerken van arrogantie zijn immers het ‘uit de hoogte doen’, een hoge mate van zelfvoldaanheid (‘kijk mij eens geweldig zijn’), een sterke overtuiging het bij het rechte eind te hebben. Het gedrag van: ik stel mij boven jou op en ik verdiep me niet in jouw mening. Druk geven. Arrogantie van de een leidt in de regel vrijwel altijd tot een defensief om zich heen slaan van de ander. Arrogante mensen zijn namelijk niet echt geïnteresseerd in wat anderen vinden of hoe hun boodschap overkomt. Sommige bestuurders zijn arrogant, sommige OR-leden natuurlijk ook. Hoe daar mee te communiceren zonder steeds in verharding van de verhoudingen te vervallen? Een bijdrage over het overwinnen van tegenstellingen en automatismen.
Bij arrogantie denken we vrij snel aan de zojuist herkozen president Bush. De arrogantie van de rijkste en de beschaafdste natie, zijn morele superioriteit, het ook zonder de VN gewoon een oorlog beginnen, slechts één boodschap de wereld in zenden (wij hebben gelijk). Misschien ook nog een verborgen agenda (eigenbelang, geld, rijkdom). Macht kan gemakkelijk iemand laten doorslaan naar arrogantie. Communiceren wordt naar mate de macht groter wordt evenredig belangrijker. Helaas gaan macht en communicatie niet altijd hand in hand.
Ook in de Nederlandse verhoudingen hebben we een goed voorbeeld. Ons kabinet kondigde op sociaal vlak dit jaar de ene na de andere ingrijpende maatregel af, met daarbij slechts de boodschap dat het nodig was. Zich nauwelijks verdiepend in de gevolgen voor de mensen, behalve misschien een enkel schrijnend geval. Nee, dit kabinet wist en weet precies wat het land nodig heeft. Naarmate het verzet groter werd, werd dezelfde houding gewoon nog stelliger neergezet. Daarin werd bovendien het machtsaspect sterk benadrukt: wij bepalen het en niemand anders. Als er demonstranten in Den Haag zouden komen, zou minister Zalm wel naar ze zwaaien. En toen de bonden succesvoller bleken dan verwacht in het mobiliseren van mensen, reageerden de ministers door te stellen dat hun plannen weliswaar heel goed waren maar dat ze te weinig tijd hadden besteed aan dat de mensen duidelijk te maken. Ook weer typisch arrogant gedrag, zowel naar de samenleving toe (men begrijpt het niet) als naar de vakbonden (onzin wat de bonden doen). Die bonden werden gaandeweg trouwens ook een stuk arroganter. Maar het meest opvallende is wel dat de arrogante houding van het kabinet gevolgd werd door een vechtstrategie daartegen van de bonden. Arrogantie en niet communiceren (in de zin van zich verdiepen in de ontvangers van de boodschap) leidde dus tot een harde tegenreactie en zelfs een publiekelijk gevecht, zoals tussen De Waal en De Geus.
Leidt arrogantie nu altijd tot vergroting van tegenstellingen en verharding van de verhoudingen? Het antwoord is nee. Niettemin gebeurt het vaak. Een nadere beschouwing is daarom op zijn plaats.
Lekker arrogant Arrogant is een woord dat uit het Frans afkomstig is en zoveel betekent als aanmatigend, verwaand, laatdunkend, hooghartig, ook wel pretentieus. Voorwaar niets positiefs. Het is een typische vervorming van onderliggende kwaliteiten. Je kunt daarbij denken aan kwaliteiten als de leiding kunnen nemen, doorzetten, standpunten kunnen innemen of ergens voor staan. Wordt iemand te doorzetterig, hangt ie teveel aan zijn standpunten, wordt hij een beetje drammerig? Dan ontstaat vrij snel een arrogante houding, een houding van superioriteit. De kwaliteiten uiten zich negatief. Mensen worden arrogant als ze menen over dé kennis te beschikken, dé sterke positie te hebben, voor dé superieure waarden te staan, dé belangrijkste groep te vertegenwoordigen, enzovoorts. Mensen blijven in hun kwaliteit als ze alleen maar menen over kennis te beschikken, een eigen positie te hebben, bepaalde waarden belangrijk te vinden of een zekere groep te vertegenwoordigen, zonder daaraan dus een vanzelfsprekende hooghartige en aanmatigende houding te koppelen. Een voorbeeld. Een stevige positie innemen als minister of ergens voor gaan staan is natuurlijk prima. Het wordt pas arrogant als de betreffende minister een te stevige positie inneemt en in woord en gedrag laatdunkend doet naar anderen, zoals het ‘wij zijn het kabinet en dus bepalen wij het’. Het lekkere van arrogantie is wel dat het je macht benadrukt. Het is het puur uitgaan van de eigen kracht. Je kan het je permitteren, zo lijkt het, omdat je toevallig precies weet hoe het zit, of toevallig de belangrijkste of de sterkste bent. Het ‘I am the greatest’ van voormalig bokser Mohammed Ali. Met mate gebruikt, is het inderdaad best lekker (voor jezelf) om eens een beetje arrogant te doen. Langdurig arrogant gedrag keert zich echter altijd tegen je. Ook bij sporters.
De sleutel van communicatie Arrogante mensen roepen deze tegenreacties op omdat ze niet communiceren. Ze hebben alleen hun eigen boodschap en de rest is eigenlijk niet interessant. Ze verdiepen zich niet of nauwelijks in de effecten van hun gedrag en van hun handelen. De aloude Roos van Leary, een model over gedrag en communicatie, helpt om dit te verduidelijken. Leary onderscheidt bovengedrag en ondergedrag. Bovengedrag is actief, beheersend, beïnvloedend, manipulatief misschien zelfs. Ondergedrag is passief, onderdanig, conformerend. Daarnaast is er samengedrag en tegengedrag. Samen is sympathiek, meewerkend, aardig. Tegen is onaardig, wantrouwend, intolerant. Leary geeft het schematisch als volgt weer:
De vervorming zit in het communicatieve aspect. Bovengedrag alleen is niet verkeerd. Arrogantie is een bepaalde vorm van tegengedrag en dat aspect levert de problemen. Laatdunkendheid en hooghartigheid ontstaan niet als iemand zich iets gelegen laat liggen aan hoe zijn gedrag of handelen overkomt. Volgens Leary is een van de hoofdregels in interactie tussen mensen (of partijen vertegenwoordigd door mensen) dat tegengedrag ook weer tegengedrag oproept. Zie kabinet en vakbeweging. De andere hoofdregel is dat bovengedrag van de een ondergedrag van de ander oplevert. Zie ook weer ons voorbeeld: het was boven-tegen (kabinet) versus onder-tegen (vakbeweging). Met het sterker worden van de vakbeweging ging deze steeds meer bovengedrag vertonen en werd het kabinet defensiever. Het vechten bleef. Arrogantie is echter communicatief het best tegemoet te treden door een combinatie van boven en samen gedrag, in plaats van het automatische onder en tegen.
Communiceren met een arrogante bestuurder Een arrogante bestuurder is iemand die de OR vertelt hoe het gaat gebeuren en zich verder niets gelegen laat liggen of zijn plannen goed zijn of dat er draagvlak voor is. Arrogantie in zijn ware vorm. In de praktijk zal het vaker voorkomen dat de bestuurder schijnbaar geïnteresseerd is in de mening van de OR, maar niet echt. Of heel vriendelijk nog wel een keer wil uitleggen waarom de OR het bij het verkeerde eind heeft of zich op verkeerde veronderstellingen baseert. De OR wordt dan meestal boos en gaat op een wat geagiteerde toon vertellen dat hij het toch echt wel begrepen heeft. Defensief, van zich afslaand gedrag. Waar de bestuurder hooghartig om kan lachen, wel of niet in het vuistje. De bestuurder lijkt te winnen, maar goed beschouwd levert het niets op, slechts twee verliezers. Hoe kan de OR met zo’n bestuurder communiceren? Een veel betere manier dan geagiteerd raken is het toepassen van leidend gedrag (boven samen). Door middel van vragen als: ‘weet u dat wel zeker’ of ‘waarop baseert u dat’ of ‘is dat het enige waar u zich op baseert’ . Deze hebben als doel de bestuurder minder zeker te maken, te laten nadenken en daarmee open te staan voor andere gezichtspunten (zoals die van de OR). Daar gaat het namelijk om: de superioriteit moet er uit en de bestuurder moet zich open willen stellen voor de OR. Wat ook helpt is een bepaald type arrogant gedrag (lacherigheid, jovialiteit, de klap voor de kont) direct als ongewenst te benoemen. Dus op een stellende toon zeggen dat je niet op een dergelijke wijze wenst te overleggen. Het stellende in de toon is heel belangrijk! Dat raakt de superieure houding van de bestuurder rechtstreeks. Deze zal die houding moeten verlaten en communicatie wordt dan weer mogelijk.
En met een arrogant OR-lid of een arrogante voorzitter Hiervoor geldt hetzelfde als bij de arrogante bestuurder. De neiging is in het defensief gaan en bestrijden, maar dat levert alleen maar grotere tegenstellingen en verharding op. De oplossing ook hier weer leidend gedrag, dus een combinatie van boven en samen gedrag. Vragen stellen die de schijnbare zekerheid achter de arrogantie aantasten en laatdunkend gedrag meteen als zodanig en als ongewenst benoemen.
Arrogantie: niet bestrijden maar leiden Arrogantie is een vervorming van in wezen goede kwaliteiten. Dus ook met arrogante mensen is het in wezen goed omgaan. De vervorming maakt communicatie lastig. De kunst in het omgaan met mensen die zich arrogant opstellen is gelegen in het motto: ‘niet bestrijden, maar leiden’. De kunst dus om de natuurlijke drang om tegen een arrogant iemand in te gaan te vermijden. Je moet arrogante mensen namelijk helpen terug bij hun kwaliteit te komen. Een beetje als een blindengeleidehond. Mocht het leiden na diverse keren proberen toch niet baten, is het verstandig om de eigen punten sterk naar voren te brengen, niet alleen ten opzichte van de arrogante persoon, maar ook breder. Op een gegeven moment komt vanzelf weer een situatie waarin gepraat moet worden en waarin je opnieuw kunt proberen te leiden en dan wel met elkaar communiceren.
|
|
